Działacze podziemia powiatu zambrowskiego

  Po poprzednich wpisach traktujących ogólnie ruchu oporu, teraz chciałbym przedstawić możliwie wszystkich członków organizacji podziemia. Materiał ten dotyczy tylko powiatu zambrowskiego. Wszystkie dane w oparciu o materiały znajdujące się w IPN.

Na terenie powiatu łomżyńskiego w okresie wojny, były dwa obwody A.K. "WiN", zambrowski i łomżyński. 
Wkrótce po kampanii wrześniowej na terenie Zambrowa, zostaje utworzony Związek Walki Zbrojnej. Była to organizacja bardzo masowa, ponieważ w Zambrowie pozostało bardzo dużo podoficerów i oficerów istniejącej do wojny szkoły. W połowie 1943 roku Związek Walki Zbrojnej łączy się z innymi organizacjami, tworząc Polski Związek Powstańczy. Pod koniec 1943 roku w wyniku połączenia PZP i BOW, powstała na terenie powiatu zambrowskiego Armia Krajowa.

Do wyzwolenia, komendantem obwodu zambrowskiego AK był "Kruk" (nazwisko nieznane) a jego zastępcą Cichoński Henryk ps. "Oset". Wówczas obwód posiadał kryptonim "Cecylia". Od lipca 1945 komendantem zostaje Podsiad Władysław ps. "Brzoza" mieniono wówczas kryptonim na "Czesława".

Obwód zambrowski obejmował następujące gminy:

Po lewej, Jan Grądzki ps. "Lis" AK.
Zginął w roku 1945

Baon "Sarna"

1. Zaręby Kościelne - kryptonim "Donim"
2. Jasienice (?) - kryptonim "Odra"
3. Andrzejewo - kryptonim "Tygrys"
4. Szumowo - kryptonim "Pilica"
Baon "Willa"
1. Śniadowo - kryptonim "Jawor"
2. Lubotyń - kryptonim "Warta"
3. Długobórz - kryptonim "Niemen"
4. m Zambrów - kryptonim "Lew"
Baon "Wąwóz"
1. Kołaki - kryptonim "Wilk"
2. Puchały - kryptonim "Bule"
3. Rutki - kryptonim "Zarzecze"

Ze względu na ilość wymienionych osób, umieszczam tylko imiona i nazwiska. Osobom zainteresowanym, będę mógł podać daty i miejsca urodzenia, miejsca zamieszkania, pełnione funkcje (niektórych danych brakuje) w wiadomościach prywatnych.

Podsiad Władysław ps. "Gural"(pis. oryg.) i "Brzoza" Cichoński Henryk ps. "Osa" i "Oset" Malinowski ps. "Łęk" Roszkowski Bolesław ps. "Grot" Grajewski Stefan ps. "Bogdan" Grosfeld Franciszek ps. Olszyna" Jaśko Stanisław ps. "Dinin" Bańkowski Józef ps. "Góra" Słaby Jan ps. "Parkan" Lutostański Czesław ps. "Strzygieł" Kozłowski Jan ps. "Grzyb-Kula" Supiński Kazimierz ps. "Mścibor" Gątek Stanisław ps. "Wawel" - "Krak" Kaufam Franciszek ps. "Gruda" Świerszcz Józef ps. "Zen" Matusielański ps. "Krzemień" Selerowski Franciszek ps. "Szarak" Kozłowski Jan ps. "Kula" Januszkiewicz Marcel ps. "Grzyb" Kakulsko Wojciech ps. "Wawel" Kłosek Stanisław ps. "Lis" Choiński Michał Choiński Stefan Janaszczuk Wacław Kubracki Stefan ps. "Dona" Sobieski Romuald Foltyński Józef Roszkowski Bolesław Grosfeld Franciszek s. Aleksandra Jarzewski Wacław Skawski Bogdan ps. "Rekin" Skawski Zenon Gronostajski Stanisław Surmacewicz(?) Eugeniusz ps. "Kruk" Waniewski Józef ps. "Żnicz" Miniewicz Romuald Kula Jan Januszkiewicz Marcel ps. "Grzyb" Kotowski Wacław ps. "Wicher" Danielewski Marian ps. "Karpa" Kołakowski Władysław ps. "Dąb" Dzieniszewski Bolesław Kurzawa Konstanty ps. "Kurz" Kuczyński Franciszek ps. "Zając" Kozłowski Józef ps. "Zbir" Stypułkowski Bolesław ps. "Dąb" Kłosek Aleksander ps. "Kołek" Kozłowski Stanisław ps. "Lecz" Choiński Michał ps. "Jasion" Łuniewski Stanisław ps. "Bętka" Kłosek Franciszek ps. Krzak" Olszewski Mieczysław ps. "Zając" Kłosek Teofil ps. "Jastrząb" Kłosek Wacław ps. "Cegła" Łoniewski Czesław ps. "Sęp" Konopko Lucjan ps. "Burza" Prokop Piotr ps. "Patelnia" Kłosek Piotr ps. "2" Konopko Julian ps. Kwiatek" Wilczewski Jan ps. "Cegła"

Kozłowski Stanisław ps. "Tygrys" Kłosek Stanisław ps. "Lis" Anuszkiewicz Marceli Grodzki Józef Dłużniewski Józef ps. "Wierzba" Tyszka Mieczysław ps. "Karaś" Mieczkowski Tadeusz ps. "Dzięcioł" Tyborowski Czesław ps. "Brzostek" Tyborowski Grzegorz Tyborowski Marian ps. "Sztacheta" Mościcki Zygmunt ps. "Wróbel" Mościcki Roman ps. "Kat" Tyborowski Lucjan ps. "Walecki" Mościcki Jan ps. "Wicher" Wiśniewski Stanisław ps. "Jagos" Łukasiewicz Stefan ps. "Sosna" Targoński Jarosław ps. "Sosma" Krajewski Zygmunt Krajewski Edmund Targoński Konstanty ps. "Krakus" Truszkowalski Lucjan Rogowski Roman ps. "Frożyński" Rogowski Lubomir ps. "Murowy" Rafałowski Wacław Gosk Witold ps. "Kolka" Gosk Czesław Czeszkowski Marian ps. "Bocian" Plona Henryk ps. "Kuropatwa" Grzymałka Kazimierz ps. "Grab" Dybowski Antoni ps. "Lipa" Dąbrowski Teofil ps. "Jastrząb" Szczepankowski Czesław ps. "Żak" Iwanowski Jan ps. "Szyszka" Zarzycki Wacław ps. "Słoń" Wilczewski Stanisław ps. "Arbus" Drewnowski Jan ps. "Bąk" Iwanowski Antoni ps. "Lew" Lipiński Eugeniusz ps. "Wrona" Choiński Antoni ps. "Dąb" Czajkowski Wacław ps. "Piecha" Sienkiewicz Roman ps. "Niedźwiedź" Grodzki Władysław ps. "Wiewiórka" Śliwowski Jan ps. "Konar" Łapiński Stanisław ps. "Jastrząb" Łapiński Stefan ps. "Gałęź" Galęski Julian ps. "Sak" Wiśniewski Czesław ps. "Wiecho" Szleszyński Stefan ps. "Jaskół" Kosakowski Jan ps. "Znicz" Zalewski Kazimierz Śliwowski Eugeniusz ps. "Krzemień" Piorowski (Piotrowski?) Józef ps. "Zając" Karmalowicz Henryk ps. "Bodrzec" Szymański Czesław ps. "Rózga" Grzelczak Zygmunt ps. "Wierzba" Zawistowski Marian ps. "Kuropatwa" Czarowski Wacław ps. "Wisła" Urbański Hipolit ps. "Szpak" Brzozowski Eugeniusz

Podhalańczycy w Zambrowie

Pewnie niewiele bym się pomylił twierdząc, że związki Zambrowa z Podhalańczykami zna w Zambrowie tylko jedna osoba. Ekspert od wojska w Zambrowie.

Okazuje się, że w roku 1935, Podhalańczycy stacjonowali w Zambrowie. Nic nie udało mi się znaleźć na ich temat, ale to pewnie kwestia czasu. Zgodnie z badaniami, przeprowadzonymi w ramach projektu "Podhalańska Bibliotek Cyfrowa", odnalazły się zdjęcia. Zawdzięczmy je Pani Wandzie Kram - właścicielce zbioru.

Historia pułku za Wikipedią "Tradycje 1 pułku strzelców podhalańskich sięgają 1918, kiedy to w Nowym Sączu zaczął stacjonować batalion C. i K. 20 pułku piechoty (niem. Infanterieregiment Nr 20), którego rejony werbunkowe znajdowały się na Sądecczyźnie i Podhalu. W czasie I wojny światowej pułk ten należał do tzw. „krakowskiej” 12 Dywizji Piechoty armii austro-węgierskiej, walcząc na froncie serbskim, rosyjskim i włoskim. W ramach tego pułku powstała niepodległościowa organizacja „Wolność”, która złożona z oficerów Polaków, za cel stawiała sobie dokonanie przewrotu wojskowego w dogodnym czasie. Stało się to w Tarnowie i Nowym Sączu 31 października 1918 oraz na froncie włoskim, gdzie walczył 20 pułk piechoty. Batalion zapasowy z Tarnowa, 20 pułk z frontu włoskiego, rekonwalescenci znajdujący się wówczas w Nowym Sączu oraz resztki oficerów i żołnierzy z 32 pułku piechoty Obrony Krajowej „Neu Sandez”, którzy wrócili do Nowego Sącza z frontu francuskiego, to oddziały, z których w listopadzie i grudniu 1918 powstał w sądeckim garnizonie 1 pułk Strzelców Podhalańskich (formalnie od 1 grudnia 1918). Pierwszym dowódcą pułku był kpt. Juliusz Siwak."

O Zambrowie ani słowa.

Krótka historia 71 pułku piechoty

Dla mieszkańców Zambrowa, 71 pułk piechoty zawsze związany był z naszym miastem. Tu zapisała się jego najbardziej znana, krwawa historia z września 1939. 

Jakie były początki i inne szlaki bojowe? Postaram się przedstawić w wielkim skrócie a zainteresowani tematem, mogą przeczytać więcej w "Zarysie historii wojennej 71 pp"  dostępnym w Bibliotece Cyfrowej. W tym samym miejscu znajdują się skany periodyków wydawanych przez pułk, traktujące o życiu codziennym, szkoleniu, są także instrukcje bojowe, teksty piosenek, ówczesny humor.

Marsze i boje 71 pp

Pułk został sformowany 15 marca 1919 roku na ziemi włoskiej w La Mandria di Chivasso spośród byłych jeńców armii austriackiej. Nosił wtedy nazwę 7 pułk im. Zawiszy Czarnego. Jego dowódcą został kapitan Golachowski. 

Po przeszkoleniu, pułk został przerzucony do Francji. Z jego części stworzono kadry dla 20 pułku strzelców polskich, wchodzącego w skład 7 dywizji armii gen. Hallera.

Już na początku czerwca 1919 , przez Niemcy, pułk został przetransportowany do Polski i stacjonował w Łowiczu. Po reorganizacji pułk przemianowano na 144 pułk piechoty strzelców kresowych. Od początku września 1919, pułk wchodzi w skład 18 dywizji piechoty i wyrusza na front. Zajęli pozycje wzdłuż rzeki Zbrucz, ok 100 km na płd-wsch od Tarnopola.

Szlak bojowy pułku, to szlak chwały. Najważniejsze walki tylko wymienię a po szczegóły zapraszam pod link powyżej do biblioteki cyfrowej.

Chrzest bojowy pod Jałtuszkowem - liczniejsze wojska bolszewickie musiały się wycofać. Potem był Jarmoliniec, Hajsyna, Dubna, Chorupania, Brodów, Ojrzyny, Wojtkowa Wieś, Mławy, Jeziorek, Szłapania.

Po zakończeniu wojny, pułk przemianowano na 71 pp. Od tej pory stacjonował w Ostrowi Mazowieckiej. W dowód wdzięczności,  społeczeństwo wzniosło pomnik ku czci poległych. Dopiero jesienią 1926 roku, pułk przeniesiono do Zambrowa. Stacjonował w zambrowskich koszarach do września 1939.

Zambrowski okres 71 pp najlepiej można poznać odwiedzając Regionalną Izbę Historyczną.

Bitwa 4 sierpnia 1920

W tym roku obchodzić będziemy bardzo ważna rocznicę. Zdecydowałem się napisać o niej już teraz, aby zainteresowani mogli zajrzeć do źródeł i zapoznać się z historią tego wydarzenia, a ja będę mógł napisać jeszcze kilka wpisów na ten temat. Mowa o Bitwie Warszawskiej, zwanej także "Cudem nad Wisłą". Skąd to się wzięło? Bitwa, która kwalifikowana jest jako osiemnasta, decydująca bitwa w dziejach świata, więc skąd ten "cud"? W Polsce to dosyć normalne, małostkowość frakcji opozycyjnej. Narodowa demokracja (endecja), chcąc umniejszyć zasługi marszałka Józefa Piłsudskiego sugerowała, że zwycięstwo mógł zawdzięczać jedynie tzw opiece boskiej.

Naprawdę, to zdolności marszałka i bohaterstwo oraz ofiarność narodu. Jeden z takich przykładów miał miejsce na polach Pęchratki i Paproci, jeden z wielu bojów świadczących o bohaterstwie a nie cudzie! Zwróćcie uwagę na wiek żołnierzy.

Chyba najlepiej będzie jak poznamy opis walki słowami ludzi, którzy byli świadkami tych wydarzeń. W roku 1925 pismo "Wspólna Praca" tak opisywało tamte wydarzenia:

Wszystkie zdjęcia dzięki uprzejmości
Pani Anny z UG Szumowo

"Podczas odwrotu wojsk naszych, w czasie inwazji bolszewickiej w roku 1920, niektóre oddziały znalazły się w bardzo trudnem położeniu, z powodu odcięcia im odwrotnej drogi przez nieprzyjaciela. W takich warunkach znalazł się 201 pp ochotniczej, gdy hordy bolszewickie, przedarłszy się do stacji kolejowej Czyżew i posuwając się w kierunku na osadę Andrzejewo, parły na m. Ostrów i szosę Zambrów - Ostrów, zagrażając odwrót pułkowi. W momencie tym, w dniu 4 VIII 1920 r., na polach wsi Paproci i Pęchratki 201 pp stoczył bitwę z nieprzyjacielem, po której bolszewicy odstąpili, a nasze wojska wycofały się w kierunku na m. Ostrów.W bitwie tej wielu żołnierzy-ochotników, walcząc z najeźdźcami w obronie Ojczyzny, legła na polu bitwy śmiercią bohaterską. Ciała ich później przeniesione zostały i pochowane w bratniej mogile na cmentarzy parafialnym w Szumowie.Koło Młodzieży Wiejskiej w Pęchratce, chcąc uczcić pamięć poległych bohaterów, własnym staraniem i środkami, na mogile 60-ciu poległych wystawiło pomnik w kształcie kolumny wysokości ok 4 metrów, rodziny zaś poległych, przy pomocy Tow. opieki na grobami wojskowymi, ufundowały tablicę pamiątkową z czarnego granitu, na której wyryto następujący napis: - Bohaterom 201 p.p. poległym w walce za Ojczyznę na polach Paproci i Pęchratki dn 4 sierpnia 1920 r....." 
Z informacji z gminy Szumowo wynika, że kilkanaście lat temu, przeprowadzono odnowienie pomnika. Szkoda, że nie pokuszono się o zachowanie oryginału kolumny. Na szczęście zachowano oryginalną tablicę. Dla mnie istotna jest pamięć i oryginał a nie coś nowego, choćby było najdroższe, najwspanialsze.
W marcu 2018 w grobie żołnierzy ochotników, pochowano ciała jeszcze 10 poległych (informacja zambrowiacy.pl). 
Więcej informacji znajdziecie na stronach poświęconych 201 pp. Udostępniam je, pomimo, że niektórzy piszą o "cudzie". Szanowni Państwo, cudu nie było! Profil na Facebooku 201 pp oraz strona Portalu Historycznego Andrzejewa. W miarę zbliżania się do rocznicy postaram się przybliżyć kilka faktów z tego bardzo ważnego dla Polski okresu. 

Husaria i pancerni w Zambrowie

Józef Brandt - Towarzysz pancerny

Pewnie niejeden z czytelników potraktuje to jako żart. Zambrów i husaria, pancerni?

Choć brzmi to może nieprawdopodobnie, ale w Zambrowie (okolicy) stacjonowali pancerni i husaria. Wzmianka o nich pochodzi z okresu "potopu szwedzkiego", kiedy to wielu z naszych, złożyło przysięgę na wierność królowi szwedzkiemu Gustawowi Adolfowi.

W czasie wojny w okolicy Zambrowa stacjonowały tzw wojska kwarciane. W okolicy Zambrowa stacjonowała formacja w liczbie 9 tysięcy żołnierzy pod dowództwem księcia Dymitra Wiśniowieckiego i Koniecpolskiego.

Wojsko kwarciane to elitarne, zaciężne oddziały wojskowe, które istniały tylko w Koronie. Zostały ustanowione w roku 1563 przez Zygmunta II Augusta. W skład formacji wchodziły: husaria, pancerni i jazda kozacka.

Wojciech Kossak - Bitwa pod Kircholmem

Wspomniane formacje, razem z całym dowództwem dnia 2 marca 1656 roku w Zambrowie ogłosiły manifest, w którym wypowiadają posłuszeństwo Gustawowi Adolfowi, poddając się rozkazom króla Jana Kazimierza. Wysłano posłów na Śląsk do króla, z zapewnieniem mu wierności. Nie skusiły żołnierzy prośby i obietnice króla Szwecji.

Szkoda, że takie wydarzenia nie są kultywowane przez zambrowską społeczność. Jest to niewątpliwie powód do dumy, który należałoby pielęgnować, eksponować w jakiejś formie np w nowo wybudowanym muzeum :). Wszystko w rękach mieszkańców i samorządowców.